Kaç yıldır uykusuz olduğumu artık bilmiyorum. Sabah ezanını duymadan uyumuyoruz; müezzin bizi uyandırmıyor, yatağa gönderiyor. Bizim evde gece ile gündüz yer değiştireli çok oldu. Çaydanlık hiç soğumadı, klavyenin harfleri parmak izlerimizden silindi. Ekranın ışığına o kadar alıştık ki güneş bize misafir gibi geliyor. Biz sabahı yıldız sayarak değil, satır sayarak ettik. İstanbul uyurken biz kod yazdık; İstanbul uyanırken biz hâlâ bir hatanın peşindeydik. Ama bu yorgunluk boşa geçen bir yorgunluk değil. Her uykusuz gece, bu ülkenin çocuklarına bırakacağımız binaya konmuş bir tuğla.
Her gün yazılım yazan, her gün yapay zekâ araçlarıyla çalışan biri olarak şunu açıkça söyleyebilirim: son iki üç yılda işimin yapılış biçimi, önceki on yılda değiştiğinden daha fazla değişti. Eskiden bir ekibin haftalarca uğraştığı bir prototipi bugün birkaç gün içinde ayağa kaldırabiliyoruz.
Bu yazıyı bir heyecan yazısı olsun diye yazmıyorum. Gördüklerimi, bu ülkenin bir yazılımcısı olarak kendi gözümden anlatmak istiyorum. Çünkü yapay zekâ konuşulurken genellikle ya Silikon Vadisi'nden ya da kıyamet senaryolarından bahsediliyor. Arada bir soru kalıyor: peki bizim için ne anlama geliyor?
İşin içinden bakınca
Dışarıdan bakınca yapay zekâ, soru sorulan ve cevap veren akıllı bir sohbet penceresi gibi görünüyor. İçeriden bakınca durum başka. Bu sistemler artık kod yazıyor, belge okuyor, tablo analiz ediyor, müşteriye cevap veriyor, hatta birbirleriyle çalışıp bir işi baştan sona kendi başına bitirmeye uğraşıyor.
Bunu ilk fark ettiğim an, küçük bir projede bütün bir günü alan işi yarım saatte bitirdiğim gündü. Sevinç ile tedirginlik aynı anda geldi. Sevinç, çünkü üretim gücüm katlanmıştı. Tedirginlik, çünkü o yarım saati herkes aynı araçla kazanabiliyordu: İstanbul'daki ben de, dünyanın öbür ucundaki rakibim de.
Yapay zekâ herkese aynı motoru veriyor. Fark, o motoru hangi yola koyduğumuzda çıkıyor.
Gerçekte ne değişti
Önceki teknolojiler genelde bedenimizi ya da hesap gücümüzü büyüttü. Yapay zekâ ise ilk kez zihinsel işin bir kısmını üstleniyor: yazmak, özetlemek, çevirmek, plan yapmak, karar seçeneklerini sıralamak. Bu, büro işinden hukuka, muhasebeden tasarıma kadar çok geniş bir alanı aynı anda etkiliyor.
İkinci büyük değişiklik hız. İnternetin hayatımıza tam olarak girmesi yıllar sürdü. Yapay zekâ araçları ise birkaç ay içinde milyonlarca kişinin günlük işine girdi. Çünkü öğrenmek için yeni bir dil gerekmiyor; insan diliyle konuşuyorsunuz.
Üçüncüsü maliyet. Birkaç yıl önce ancak büyük şirketlerin karşılayabileceği bir analizi bugün küçük bir esnaf, aylık bir abonelik ücretine yaptırabiliyor. Bu bir fırsat; ama aynı zamanda rekabetin de herkes için sertleşmesi demek.
Bu değişimin benim için kişisel bir tarafı da var. Babamı 1994'te, ben daha çocukken kanser yüzünden kaybettim. Bugün onun bu dünyadan ayrıldığı yaşı geçtim. O yıllarda pek çok kanser çok geç fark ediliyordu. Bugün yapay zekâ, görüntülerdeki erken işaretleri yakalamada hekimlere yardım ediyor. Bu yüzden bu teknoloji benim için soyut bir konu değil: bir çocuğun babasını daha uzun süre yanında tutabilmesi demek.
Kısacası: Yapay zekâ "bir sonraki yazılım" değil. Elektrik gibi her sektörün altına yerleşen bir altyapıya dönüşüyor. Altyapıyı kaçıran, üstüne kurulan her şeyi de kaçırır.
Türkiye nerede duruyor
Dürüst olalım: temel modelleri geliştiren büyük oyuncular arasında değiliz. Dünyanın en büyük dil modellerini birkaç ülkedeki bir avuç şirket üretiyor ve bunun için gereken hesaplama gücü, veri ve sermaye çok büyük. Bu yarışa aynı silahlarla girmek gerçekçi değil.
Ama bu, oyunun dışında olduğumuz anlamına gelmiyor. Türkiye'nin bir ulusal yapay zekâ stratejisi var, kamuda ve savunma sanayiinde yerli model ve platform çalışmaları yürüyor, üniversitelerde ve girişimlerde Türkçe dil modelleri üzerine ciddi emek harcanıyor. Eksik olan şey niyet değil; ölçek ve süreklilik.
Sahada gördüğüm tablo şu: büyük şirketlerin bir kısmı denemelere başladı, ama KOBİ'lerin çoğu hâlâ "bu bizim işimiz değil" noktasında. Oysa ekonomimizin bel kemiği onlar. Yapay zekâ sadece büyük holdinglerin oyuncağı olarak kalırsa, aradaki verim farkı daha da açılır.
Bir de dil meselesi var. Türkçe eklemeli bir dil; tek bir kelimeyle koca bir cümleyi anlatabiliyoruz. Yabancı modeller Türkçeyi gün geçtikçe daha iyi anlıyor, ama bizim hukukumuzu, bürokrasimizi, deyimlerimizi, kültürümüzü bizim kadar bilemezler. Türkçe veriyi düzenli, temiz ve erişilebilir hale getirmek doğrudan bir egemenlik meselesi.
Elimizdeki kozlar
Karamsar olmak için de bir sebep görmüyorum. Türkiye'nin bu dönemde öne çıkabileceği somut avantajları var:
Genç ve hızlı öğrenen nüfus
Yeni araçları hızla benimseyen, teknolojiye meraklı genç bir kuşağımız var. Doğru yönlendirilirse bu en büyük sermayemiz.
Güçlü yazılım insan gücü
Türk yazılımcılar dünyanın her yerinde aranıyor. Bu yetenek burada iş kurabilirse, ithal eden değil ihraç eden taraf oluruz.
Sanayi ve üretim verisi
Otomotivden tekstile, tarımdan savunmaya geniş bir üretim tabanımız var. Yapay zekânın asıl değer katacağı yer tam da burası.
Dijitalleşmiş kamu
e-Devlet gibi altyapıları kuran bir ülkeyiz. Kamu hizmetlerinde yapay zekâyı güvenli şekilde kullanmak için sağlam bir zeminimiz var.
Bizim şansımız, sıfırdan dev modeller yapmaktan çok, bu modelleri kendi sorunlarımıza uygulamakta. Bir fabrikadaki hatayı önceden gören, bir çiftçiye hangi gün sulama yapacağını söyleyen, bir vatandaşın e-Devlet'te kaybolmadan işini halletmesini sağlayan sistemler. Dünyanın ihtiyaç duyduğu şey sadece daha büyük model değil; o modeli gerçek hayata bağlayan mühendislik.
Bizi ne geri bırakır
Kozlarımız kadar zayıf noktalarımızı da açıkça konuşmamız gerekiyor:
Beyin göçü. En iyi mühendislerimizin önemli bir kısmı yurt dışına gidiyor ya da yurt dışındaki şirketlere uzaktan çalışıyor. Onları burada tutacak projeler ve ortam kuramazsak, en değerli kaynağımızı başkalarına yetiştirmiş oluruz.
Hesaplama gücü ve maliyet. Güçlü yapay zekâ sistemlerini çalıştırmak pahalı donanım ve enerji istiyor. Kur dalgalanmaları ve ithal donanım bağımlılığı bu maliyeti bizim için daha da artırıyor. Ortak kullanılabilen kamu ve üniversite altyapısı burada hayati.
Kurallar ve güven. Verinin nasıl kullanılacağı, kimin sorumlu olacağı belirsiz kaldıkça kurumlar ya hiç adım atmıyor ya da kontrolsüz adım atıyor. Avrupa Birliği kendi yapay zekâ yasasını çıkardı; AB'ye ihracat yapan şirketlerimiz bu kurallara zaten uymak zorunda kalacak. Kendi çerçevemizi bugünden netleştirmemiz hem güvenliği hem rekabeti etkiliyor.
Bekle-gör alışkanlığı. "Biraz daha olgunlaşsın, sonra bakarız" yaklaşımı bu alanda çok pahalı. Olgunlaştığında pazar çoktan paylaşılmış olacak.
Bu alanda en pahalı karar, karar vermemek.
Kuşkularım
Buraya kadar yazdıklarım umut dolu görünebilir. Ama size dürüst olmam gerekiyor: içimde ciddi kuşkular da var. Bu kuşkuları saklayarak iyimser bir tablo çizmek, hem size hem de bu işe emek veren herkese haksızlık olur.
İlk kuşkum, yine sadece kullanıcı olarak kalmak. Telefonda, bilgisayarda, internette hep aynı şeyi yaşadık: dünya üretti, biz satın aldık. Yapay zekâda da aynı yolu yürürsek, bu kez kaybettiğimiz şey sadece para olmayacak. Verimiz, dilimiz, çocuklarımızın nasıl düşüneceği başkalarının sunucularında şekillenecek.
İkinci kuşkum, işin bir vitrin projesine dönüşmesi. Bu ülkede çok parlak açılışlar gördük. Kurdele kesilir, haberler yapılır, iki yıl sonra kimse o projeyi hatırlamaz. Yapay zekâ böyle bir alan değil. Burada süreklilik yoksa hiçbir şey yok. Bir modeli bir kez yapmak kolay; onu her ay geliştirmek, ayakta tutmak, sahada kullandırmak asıl iş.
Üçüncü kuşkum, gençlerimizi kaybetmek. Her gün yetenekli bir mühendisin daha yurt dışına gittiğini duyuyorum. Onları suçlayamam; daha iyi şartlar, daha büyük projeler arıyorlar. Ama her giden, burada kurulamayan bir şirket, burada yazılamayan bir ürün demek.
Dördüncü kuşkum, kendi yorgunluğum. Bir girişimci olarak bazı geceler kendime soruyorum: dev şirketlerin milyarlarca dolar harcadığı bir alanda, buradan gerçekten fark yaratabilir miyiz? Bu emek karşılığını bulacak mı? Bu soruyu sormayan biri ya işin farkında değildir ya da kendini kandırıyordur.
Bütün bu kuşkuların sonunda aklıma hep eski bir söz geliyor:
Ya deveyi güdeceğiz, ya bu diyardan gideceğiz.
Bu söz bana ortası olmayan bir tercihi anlatıyor. Ya bu işin bütün zahmetini, bütün sorumluluğunu üstleneceğiz; altyapıyı kuracak, insanı yetiştirecek, ürünü yapıp sahaya sokacağız. Ya da bu yarışın dışında kalmayı, başkalarının kurduğu dünyada misafir olmayı kabul edeceğiz. "Biraz deneyelim, olmazsa bırakırız" diye bir seçenek yok. Yarım yamalak güdülen deve, sürüyü de çobanı da yarı yolda bırakır.
Sözün bir de acı tarafı var: "bu diyardan gitmek" bugün mecaz olmaktan çıktı. En iyi gençlerimiz gerçekten gidiyor. Onlara burada güdecek bir deve, yani büyütecek bir iş, inanacak bir proje veremezsek, gitmeleri için başka bir sebep aramamıza gerek yok.
Ben tercihimi yaptım. Kuşkularım yerinde duruyor, ama deveyi gütmeyi seçtim. Numex'i de bu yüzden burada, bu ülkede, Türkçe düşünen bir yapı olarak kuruyoruz. Kuşku, insanı durduran bir şey değil; dikkatli yürümeyi öğreten bir şey olmalı.
Okulda ne değişmeli
Eğitim sistemimiz uzun yıllar ezbere ve test çözmeye dayandı. Yapay zekâ çağında ezberlenebilen her bilgi zaten bir saniyede bulunabiliyor. Değerli olan, soruyu doğru sorabilmek, cevabı sorgulayabilmek ve öğrendiğini gerçek bir problemde kullanabilmek.
Bu yüzden yapay zekâyı okullardan uzak tutmak çözüm değil; öğrenciler zaten kullanıyor. Asıl mesele, onu ödevi yaptıran bir kopya aracı olarak mı, yoksa düşünmeyi zorlayan bir çalışma arkadaşı olarak mı kullandığımız. Öğretmenlerimizi bu araçlarla tanıştırmak, onlara zaman ve destek vermek, müfredatı değiştirmek kadar önemli.
Numex Okul'u da bu düşünceyle kuruyoruz. Amacımız öğrencinin sorusuna hazır cevabı verip geçen bir yapı değil. Öğrenciye geri soru soran, onu düşünmeye zorlayan, yanlışını kendisinin bulmasına fırsat tanıyan bir öğretmen yardımcısı. Cevabı vermek kolay; asıl zor olan, çocuğun o cevaba kendi aklıyla ulaşmasını sağlamak.
Çocuklarımıza "yapay zekâyı kullanmayı" öğretmek yetmez. Ona itiraz etmeyi, yanlışını bulmayı ve son kararı kendileri vermeyi de öğretmeliyiz.
Bugün ne yapmalı
Büyük stratejiler önemli, ama değişim çoğu zaman küçük adımlarla başlıyor. Benim önerim herkesin kendi yerinden atabileceği üç adım:
- Kendi işinizde bir yapay zekâ denemesi yapın. İster esnaf olun ister mühendis, işinizdeki tekrar eden bir görevi seçin ve bu araçlarla nasıl kısaltılabileceğini deneyin. Okumak yetmez, kullanmak gerekiyor.
- Yerli ürünü ve yerli ekibi destekleyin. Kurumunuzda bir çözüm ararken Türkiye'de geliştirilen alternatiflere de şans verin. Her müşteri, buradaki bir ekibin ayakta kalması demek.
- Gençlere üretmeyi öğretin. Sadece kullanıcı değil, geliştirici olmaları için onları cesaretlendirin. Yarının şirketlerini bugünün meraklı öğrencileri kuracak.
Yapay zekâ bizi bekleyecek bir teknoloji değil. Ama geç kaldığımız da söylenemez. Hâlâ trenin kapısındayız. Binip binmemek, bineceksek hangi vagona bineceğimiz tamamen bizim elimizde.
Değişim karşısında dört tip insan vardır: başaranlar, seyredenler, kaybedenler ve hayret edenler. Biz başarmayı tercih ettik. — Şairimiz
Ama bizim için başarı tek başına bir amaç değil. Asıl mesele, ulaşacağımız her başarının çocuklarımıza bir armağan, bu ulusun yükselişine bir katkı olması. Yapay zekâ, kimilerinin sandığı gibi sosyal medyada dolaşan birkaç görselden ya da soruya cevap veren bir sohbet penceresinden ibaret değil. Bizim için eğitime, teknolojiye ve sağlığa gerçek fayda sağlamak için emek verdiğimiz bir alan.
Yaptığımız her ürünün, yazdığımız her satır kodun ötesinde bir hedefimiz var: Türkiye'ye ve çocuklarımıza armağan olacak değerler bırakmak.
